Artykuły

Legendy elbląskie Autor: Joanna Szkolnicka

Spośród elbląskich legend powszechnie znaną wydaje się jedynie opowieść o dzielnym piekarczyku, który uratował miasto przed krzyżackim najazdem. Jako jedyny doczekał się on też materialnego znaku pamięci w postaci pomnika. Z miastem związanych jest jednak bardzo wiele, mniej lub bardziej oryginalnych podań, które jednak popadły w zapomnienie, choć w ostatnich latach doczekały się przypomnienia w publikacjach m. in. J. Charytoniuka, R. Sulimy-Gillowa czy D. Bartona...

"Elbinger Zeitung" Autor: Helena Dutkiewicz

Na przełomie XIX i XX wieku Elbląg stał się w Prusach Zachodnich drugim, po Gdańsku, ośrodkiem prasowym. Elbląg miał wówczas charakter stabilnego i silnego ośrodka wydawniczego. Dziennik „Elbinger Zeitung” miał dobrze zorganizowany system informacyjny, który przynosił dość obfite informacje z życia polityczno-społecznego Niemiec, prowincji wschodniopruskiej i miasta.

Prasa elbląska do 1945 roku Autor: Andrzej Groth

Druga połowa XVIII wieku była okresem ożywionej akcji wydawniczej. Nowe tendencje umysłowe oddziaływały dodatnio na rozwój czytelnictwa i popyt na słowo drukowane. Istniejąca w Elblągu pod koniec XVIII stulecia jedna placówka wydawnicza nie wystarczała już na potrzeby mieszkańców miasta. Obok istniejącej oficyny drukarskiej Johanna Gotlieba Nohrmana w 1785 r. powstała druga założona przez Friedricha Traugotta Hartmanna. Z jego osobą związane są pierwsze w Elblągu inicjatywy prasowe.

Kościół Bożego Ciała Autor: Joanna Szkolnicka

W 1400 spłonęła doszczętnie elbląska kaplica pod wezwaniem św. Jerzego, wzniesiona jako wotum przez grupkę Holendrów, wdzięcznych świętemu za ratunek po rozbiciu się na morzu ich statku. Według legendy w zgliszczach odnaleziono nietkniętą hostię, zamknięta w monstrancji. Na wieść o cudzie do miejsca tego zaczęły ciągnąć rzesze pątników, z których niektórzy mieli doznać uzdrowienia, zarówno na duszy jak i na ciele. Na miejscu spalonej kaplicy wzniesiono nowy kościół. Budowa ukończona została w 1405 r. Informację na ten temat zawierała inskrypcja z błogosławieństwem ciągnąca się na podobieństwo wstęgi na murze po zewnętrznej stronie kościoła. Jak zauważał w pierwszej połowie XX w. elbląski archiwista Hermann Kownatzki, inskrypcja tego typu była cechą szczególną budowli wznoszonych przez Zakon Krzyżacki.

Katedra św. Mikołaja w Elblągu (St.-Nikolai-Kirche) Autor: Helena Dutkiewicz

W 1237 r. pod wodzą mistrza krajowego Hermanna Balka Krzyżacy założyli na terenie dzisiejszego Elbląga swój gród i dali początek miastu. Pierwsi osiedleńcy rekrutowali się w znacznej mierze z młodych lubeczan i mieszkańców innych miejscowości westfalskich. Przenosząc ze sobą ojczyste obyczaje zadbali również o opiekę duszpasterską. Pierwsza prowizoryczna świątynia stanęła pośrodku zakładanego miasta ok. 1240 r. Poświęcono ją patronowi żeglarzy – świętemu Mikołajowi.

Uczniowie Gimnazjum Elbląskiego - XVI-XVIII w. (przykłady ze zbiorów zabytkowych Biblioteki Elbląskiej) Autor: Helena Dutkiewicz

Pierwszą luterańską szkołą średnią na ziemiach polskich było gimnazjum w Elblągu. Powstało ono w 1535 r. pod kierownictwem Wilhelma Gnapheusa. Na początku swojej działalności, chcąc pozyskać uczniów do swojej szkoły, często organizował przedstawienia teatralne (odbywały się one w trakcie jarmarków), które gloryfikowały wybitnych uczonych, np. Filipa Melanchtona. Po opuszczeniu Elbląga przez Gnapheusa, obowiązki rektora gimnazjum objął Andrzej Aurifaber, który był wychowankiem Melanchtona. Następnie stanowisko to obejmowało wielu wybitnych pedagogów, ale Jan Mylius od 1597 r. doprowadził do rozkwitu szkoły. W gimnazjum elbląskim odbywały się kursy z zakresu filozofii, teologii, łaciny, greki, retoryki, dialektyki oraz innych przedmiotów objętych wówczas programem szkół humanistycznych....

Elbląska Kasa Wdowia (Elbinger Prediger Witwenkasse) Autor: Helena Dutkiewicz

Wyższa zwykle śmiertelność wśród mężczyzn była przyczyną powstawania problemów zaopatrzenia wdów i sierot. Prawo przewidywało możliwość pozostawania przez pewien okres czasu mieszkania w plebanii lub zamieszkania w parafialnym domu wdów po pastorach, nawet dochody przez krótki czas otrzymywały wdowy po zmarłej osobie. Jednakże najczęściej osoby takie pozostawiane były łasce rodziny. Pastorzy elbląscy postanowili rozwiązać ten problem drogą otworzenia własnej kasy wdowiej. W 1620 r. piętnastu pastorów wpłaciło po 40 talarów, co dało sumę 600 talarów, które przekazano kasie miejskiej. Odsetki miały tworzyć właściwy fundusz zapomogowy. Niestety Rada Miasta postanowiła nie wypłacać odsetek i taki stan trwał do 1738 r. kiedy to senior pastorów Daniel Rittersdorf wynegocjował zwrot samych złożonych ponad stu laty funduszy i wraz z innymi pastorami założył elbląską kasę wdowią...

Kościół Trzech Króli (Drei-König-Kirche) Autor: Helena Dutkiewicz

Kościół pw. Trzech Króli w Elblągu (niem. Drei-König-Kirche) – pierwsza wzmianka o nowomiejskim kościele Trzech Króli ukazała się w roku 1341. Kościół parafialny poświęcony Trzem Królom zaplanowano z dużym rozmachem, lecz ze względów finansowych nigdy nie ukończono budowy i oddzielnie stojąca wieża została nie połączona z korpusem kościoła. Kościół w wyniku reformacji przeszedł w posiadanie zwolenników Marcina Lutra. 6. czerwca 1881 r. w starym kościele odbyła się ostatnia msza, 19. kwietnia 1882 odbyło się położenie kamienia węgielnego pod nowy kościół, przez proboszcza Rhode, 29. sierpnia 1883 kula wieży kościelnej została poświęcona przez kaznodzieję Salomona, nocą na pierwszy dzień świąt Bożego Narodzenia 1883 r. zabiły po raz pierwszy dzwony a 17. marca 1885 r. odbyło się uroczyste poświęcenie przez gdańskiego generalnego superintendenta D. Taube.

Kościół św. Anny (Ev. Pfarrkirche zu St. Annen) Autor: Helena Dutkiewicz

O kościele św. Anny najwięcej informacji znaleziono w księdze rachunkowej, która spełniała rolę kroniki parafialnej. Prowadził ją prowizor kościoła Gottfreis Brauser, który urząd swój sprawował w latach 1778-1817. To właśnie on odnalazł dokumenty związane z budową kościoła. W 1610 r. zlecono majstrowi Wilhelmowi Pohlen’owi zbudowanie niewielkiego kościoła z dzwonnicą na dachu. Rada miasta na ten cel przyznała 26 000 cegieł. Budowę ukończono w 1621 r.

Kościół św. Jerzego (Neustädtische ST. Georg Kirche) Autor: Helena Dutkiewicz

Kościół św. Jerzego (Neustädtische ST. Georg Kirche)- był kościołem szpitalnym Nowego Miasta Elbląga, związanym od najdawniejszych czasów z nowomiejskim kościołem Trzech Króli. Stał on daleko na polach nowomiejskich. Pierwsza wzmianka o tym zabytku pochodzi z 1340 roku. Był to kościół szpitalny zbudowany obok szpitala dla trędowatych. (Święty Jerzy- patronował szpitalom. O jego wstawiennictwo proszono zwłaszcza przed bitwą. Kult św. Jerzego szeroko rozpowszechnił się od IV wieku (na Wschodzie), gdzie był czczony jako jeden z największych męczenników, a od IX wieku - na Zachodzie jako święty wspomożyciel. Modlitwa do Św. Jerzego pomagała bez wyjątku wszystkim i na wszystko.) Kościół św. Jerzego początkowo był ryglowy, następnie w XV wieku obmurowany cegłą, jednonawowy, z płaskim malowanym stropem a na dwuspadowym dachu umieszczono małą sygnaturkę.

Powstanie korporacji kupieckiej w Elblągu Autor: Wiesław Długokęcki

W 1824 r. (30 IV) król Prus Fryderyk Wilhelm III nadał kupcom morskiego i handlowego miasta Elbląg, na wielokrotnie ponawiane prośby, prawa korporacji. Ustrój organizacji normował nadany przez króla statut. Składał się on z 11 rozdziałów i regulował następujące zagadnienia: korporacja i jej członkostwo, sprawy pozostające w kompetencji korporacji, starsi korporacji, ich powoływanie i kompetencje, zarząd portu, kasa korporacji i jej zarząd, zawieszenie i utrata praw członkowskich, przyjmowanie uczniów i personelu pomocniczego, odwołania do instancji nadrzędnych.

Elbląskie muzea i kolekcje prywatne w XIX i pierwszej połowie XX wieku. Autor: Joanna Szkolnicka

Elbląskie muzea za zadanie stawiały sobie przede wszystkim działalność edukacyjną, nie roszcząc sobie pretensji do znaczenia ponadlokalnego, choć jednocześnie prowadziły one działalność naukową, a ich zbiory (dotyczy to zwłaszcza Muzeum Miejskiego) należały, po królewieckich, do najcenniejszych w regionie. Miejskie Muzeum w Elblągu powstało w 1864 r. Stało się to na mocy decyzji Magistratu, który postanowił o stworzeniu muzealnej ekspozycji z gabinetu monet, egzemplarzy broni, modeli i innych historycznych ciekawostek znajdujących się w posiadaniu miasta, a przechowywanych do tej pory w bibliotece Gimnazjum.

Elbląska kultura muzyczna (XVII-XVIII w.) Autor: Helena Dutkiewicz

Od najdawniejszych czasów muzyka była jednym z głównych filarów naszej kultury i naszego życia. Dzisiaj muzyka stała się jedynie ornamentem pozwalającym zapełnić puste wieczory wizytami w operze i filharmonii, czy też przy pomocy radia wypełnić ciszę domowej samotności. Dziś cenimy zupełnie inne wartości niż te, które cenili ludzie minionych stuleci. Muzyka odgrywała poważna rolę w życiu codziennym i odświętnym społeczeństwa miasta Elbląga.

Działalność giełdy kupieckiej w Elblągu Autor: Wiesław Długokęcki

Po pierwszym rozbiorze Polski Fryderyk II, król Prus, starał się, ze szkodą dla Gdańska, skierować handel wiślany do Elbląga. Przystąpiono do pogłębienia toru wodnego oraz rozbudowy i modernizacji infrastruktury portu. Giełda kupiecka w Elblągu została otwarta w 1774 r. Jej budynek znajdował się przy Wysokim Moście na lewym brzegu rzeki Elbląg. Został on rozebrany w 1789 r. Nowy budynek otwarto w 1790 r. W ścianach sali giełdy znajdował się portret króla Prus z tablicą genealogiczną Hohenzollernów, a także dwa szkice elbląskiego toru wodnego, mapy Żuław i Europy, flagi państw morskich. Jednocześnie wyremontowano stare spichlerze i zbudowano nowe. Spadek znaczenia portu w Elblągu nastąpił z chwilą włączenia Prus do Gdańska (1793). W zbiorach Biblioteki Elbląskiej zachowało się kilka druków związanych z działalnością giełdy. Ordynacja (regulamin) giełdy i maklerów z 1830 r. (niestety, nie zachowała się) zostały zastąpione przez nową ordynację (regulamin) przyjęta przez starszych Korporacji Kupieckiej, a obowiązująca od 1 VII 1865 r., a także nową ordynację dla maklerów...

Początki bankowości w Elblągu Autor: Wiesław Długokęcki

Początki bankowości w Elblągu związane są z powstaniem w 1777 r. na prośbę magistratu kantoru bankowego i lombardu, który był filią Banku Głównego w Berlinie. Jego pierwszymi dyrektorami byli : Carl August u Gotthilf Christoph Struensee. Ta instytucja finansowa działała do 1807 r., gdy zlikwidowano ją z powodu wojny prusko-francuskiej. W 1819 r. powstała w Elblągu filia gdańskiego Banco-Comptoir pod nazwą Bank=Commandite. Uzyskała ona większą samodzielność po zmianie prawa bankowego w 1847 r., gdy została podporządkowana Dyrekcji Banku Głównego w Berlinie. Bank mieścił się przy ul. Stary Rynek nr 43 (w miejscu dawnego ratusza staromiejskiego). W kilku miastach (Ostróda, Malbork, Iława, Zalewo) powstały podlegające mu agencje. Stopniowo rozwijały się inne instytucje finansowe. W 1848 r. powstał Elbląski Bank Rzemieślniczy (Elbinger Handwerkerbank), a w 1865 r. Bank Rzemieślniczy Zaprzyjaźnionych Miejscowości Niemieckiego Związku Rzemieślnicz\ego (Handwerkerbank der Ortsverbrüderung des deutschen Handwerkesbundes)...

Krzewiciele i entuzjaści nauki Mikołaja Kopernika w Elblągu w XVII i XVIII wieku Autor: Helena Dutkiewicz

Nikolaus Kopernikus – (ur. 19 lutego 1473 w Toruniu, zm. 24 maja 1543 we Fromborku) – astronom, matematyk, prawnik, ekonomista, strateg, lekarz, astrolog, tłumacz, kanclerz kapituły warmińskiej od 1511, kanonik warmiński, scholastyk wrocławski. Jego najważniejszym dziełem jest ”De revolutionibus orbium coelestium” – O obrotach sfer niebieskich. Pracował nad nim w latach 1515-1530, ale ukazało się dopiero w 1543 roku w Norymberdze. Opisał w nim heliocentryczną wizję wszechświata na tyle szczegółowo, że mogła stać się naukowo użyteczna. Dzieło to wywołało jedną z najważniejszych rewolucji naukowych od czasów starożytnych, nazywaną niekiedy przewrotem kopernikańskim.

Obchody jubileuszu siedemsetlecia Elbląga Autor: Joanna Szkolnicka

Spośród elbląskich jubileuszy założenia miasta najhuczniej obchodzona była siedemsetletnia rocznica jego założenia, na co w dużej mierze wpłynęły względy propagandowo-ideologiczne. Była to pierwsza „okrągła” rocznica powstania Elbląga po Machtübernahme, dlatego tym silniej starano się podkreślić odwieczne związki miasta z niemieckością (stąd liczne odwoływanie się do symboliki krzyżackiej i hanzeatyckiej). Okolicznością sprzyjającą obchodom „z pompą” było też zauważalne od kilku lat ożywienie gospodarcze i rozkwit elbląskiego przemysłu, które pozostawały nie bez związku z militaryzacją kraju, jak również fakt, iż swoje „okrągłe” jubileusze obchodziły w tym roku ważne dla miasta zakłady i instytucje – stuletnią rocznicę zakłady przemysłowe Schichu’a oraz elbląska Szkoła Realna, od 1931 nosząca imię Heinricha von Plauen’a, natomiast stupięćdziesięcioletnią gazeta „Elbinger Zeitung”.

Pożarnictwo w Elblągu na przestrzeni wieków Autor: Wiesław Długokęcki

Sprawy ochrony przeciwpożarowej i organizacja gaszenia pożarów należały od średniowiecza do najistotniejszych problemów mieszkańców i władz miasta Elbląga. Przepisy przeciw pożarowe o różnej treści znalazły się w średniowiecznym i nowożytnym ustawodawstwie miejskim (w wilkierzach). Władze dbały również o organizację gaszenia pożarów. Zobowiązani byli do tego wszyscy mieszkańcy. Organizacja przeciwpożarowa funkcjonowała w oparciu o podział miasta na 4 kwartały. Do gaszenia pożaru każdy kwartał musiał przybyć z bosakiem, dwoma drabinami, 6 siekierami i 40 wiadrami. Miasto zobowiązane było zabezpieczyć odpowiednią ilość łatwo dostępnej wody. W okresie nowożytnym sytuacja pod tym względem uległa tylko niewielkim zmianom. Miasto podzielone było na 6 kwartałów. Na ich czele stali panowie kwartałowi (jednocześnie rajcy), którym podlegały sprawy przeciwpożarowe. W czasie pożaru jego gaszeniem kierował burmistrz-prezydent i pan wetowy. W ustawodawstwie miejskim tego czasu pojawiały się w dalszym ciągu normy regulujące sprawy przeciwpożarowe

Szpitale Elbląga - opieka społeczna część I Autor: Wiesław Długokęcki

W średniowieczu w Elblągu powstały szpitale z kościołami (kaplicami) o charakterze domów opieki dla biednych i podróżnych, jak też dotkniętych trądem. Zakładał je zarówno zakon krzyżacki (bogato uposażony szpital pw. Ducha Świętego-1242, po 1454 r. przejęty przez Stare Miasto), jak też mieszczanie (szpital pw. św. Jerzego na Starym Mieście, od XV w. szpital pw. Bożego Ciała, szpital pw. św. Jerzego na Nowym Mieście- oba w pierwszej połowie XIV w. dla chorych na trąd, szpital pw. św. Elżbiety-XV w. , szpital zakaźny -1624). Pozostawały one pod nadzorem rady miejskiej. Stopniowo, przez wykup miejsc w szpitalach, stawały się one odpłatnymi zakładami dla osób starszych, tzw. prebendariuszy. Natomiast szpital św. Elżbiety pełnił funkcje sierocińca, przejściowo przyjmował także chorych, jak też pełnił funkcje zakładu pracy przymusowej dla żebraków.

Elbląg i Pierwsze Pruskie Święto Muzyki (1833) oraz Pierwsze Pruskie Święto Śpiewacze (1847) Autor: Joanna Szkolnicka

Pierwsza polowa XIX wieku to okres nowych, romantycznych prądów w muzyce niemieckiej i przemian w zakresie gustu i smaku muzycznego, które to powstawały w powiązaniu i na fali wielkich przemian i wstrząsów politycznych, społecznych i kulturalnych epoki Biedermeier i tak zwanej „ery przedmarcowej” (Vormärz). Powstało wiele wybitnych kompozycji dla męskich chórów, na przykład chór myśliwych z Fidelia Beethovena czy chór marynarzy z Latającego Holendra Wagnera. Pierwowzorem dla powstających wówczas stowarzyszeń śpiewaczych (w tym niewątpliwie także elbląskich) był założony w 1809 r. w Berlinie Zelterscher Liedertafel– od nazwiska założyciela Carla Friedricha Zeltera, który był bliskim przyjacielem J. W. Goethego. Zjawisko to przybrało formę „masowego ruchu muzycznego”, nacechowanego ideałami demokratyzmu i liberalizmu. Odkrywano na nowo zarówno muzykę niemieckojęzycznych klasyków, jak i niemiecką pieśń ludową. Wkrótce męskie chóry i stowarzyszenia śpiewacze zaczęły powstawać w całych Prusach. Jak twierdzi Waldemar Górski, Elbląg słynął w XIX wieku męskimi chórami (przynajmniej na szczeblu lokalnym), zauważając jednocześnie, iż był to nurt muzyki amatorskiej, „nie najwyższych lotów”.