Freundschaft. Eine psychologische Forschungsreise

Opis dokumentu

Freundschaft. Eine psychologische Forschungsreise (Stuttgart, 1911) - prekursorskie dzieło łączące psychologię z historią kultury, którego autorem jest Alexander von Gleichen-Rußwurm (1865-1947), a dokładnie Heinrich Adalbert Carl Alexander Konrad Schiller Freiherr von Gleichen genannt von Rußwurm - ceniony niemiecki pisarz, tłumacz, wydawca oraz filozof kultury, który przeszedł do historii literatury nie tylko jako autor esejów obyczajowych, ale również jako ostatni żyjący potomek i prawnuk wybitnego poety Friedricha Schillera. Publikacja liczy blisko 500 stron i bada fenomen przyjaźni z perspektywy psychologii, historii i kultury. Autor nie prowadził w niej nowoczesnych badań empirycznych, lecz stworzył głęboką analizę filozoficzno-psychologiczną, której główne tezy skupiają się wokół unikalności i wyższości przyjaźni nad innymi relacjami. Gleichen-Rußwurm twierdzi, że bezinteresowna przyjaźń jest trwalszym spoiwem społeczeństwa niż miłość romantyczna. Miłość bywa przez niego określana jako „friedlos” (pozbawiona pokoju), pełna niepokoju, zazdrości i chęci dominacji. Przyjaźń z kolei przynosi harmonię i stabilizację. Książka dowodzi, że rozumienie przyjaźni zmieniało się na przestrzeni wieków - od antycznego idealizmu po pragmatyzm epoki nowożytnej. Autor twierdzi również, że  prawdziwa relacja przyjacielska zmusza do samodoskonalenia, ponieważ opiera się na wzajemnym szacunku i moralnej odpowiedzialności za drugiego człowieka. Przeczuwa kryzys więzi w XX wieku, wskazując przyjaźń jako jedyne remedium na alienację jednostki w rozwijającym się świecie industrialnym. W swojej książce przedstawia porównanie przyjaźni męskiej i kobiecej przez pryzmat ówczesnych stereotypów epoki oraz historii kultury. Jego wnioski mocno odzwierciedlają przełom XIX i XX wieku, w którym to relacje mężczyzn stawiano za uniwersalny wzór ideologiczny. Autor odwołuje się do antycznego ideału przyjaźni. Uważa, że mężczyźni są zdolni do budowania więzi opartych na wspólnych ideach, polityce, etyce i dążeniu do prawdy. Przyjaźń męska jest w jego ocenie bardziej stabilna, ponieważ opiera się na lojalności, honorze i obiektywizmie, co pozwala przetrwać kryzysy. Zgodnie z duchem epoki, autor postrzega kobiety jako istoty bardziej emocjonalne. Przyjaźń kobieca opiera się według niego na empatii, instynkcie opiekuńczym i wsparciu psychicznym. Zauważa, że historia literatury i filozofii rzadko opisywała wielkie przyjaźnie kobiece, przez co niesłusznie spychano je na margines jako mniej znaczące. Autor powiela ówczesny stereotyp, twierdząc, że przyjaźń między kobietami bywa bardziej krucha i podatna na załamanie z powodu zazdrości lub rywalizacji o pozycję społeczną i matrymonialną. Kluczowa teza autora sprowadza się do tego, że mężczyźni przyjaźnią się poprzez wspólne myślenie i działanie, natomiast kobiety poprzez wspólne odczuwanie. Jednocześnie autor zauważa ewolucję społeczną i w końcowych partiach rozważań dostrzega, że emancypacja kobiet oraz ich wchodzenie w sferę publiczną pozwala im na budowanie więzi o charakterze coraz bardziej intelektualnym i autonomicznym, zacierając dawne, sztywne podziały. Gleichen-Rußwurm ocenia przyjaźń między mężczyzną a kobietą jako relację niezwykle wartościową, ale jednocześnie najtrudniejszą do utrzymania w czystej formie. Twierdzi, że czysta przyjaźń damsko-męska bezustannie balansuje na granicy namiętności. Uważa, że ukryty pociąg fizyczny lub podświadome napięcie erotyczne niemal zawsze przenikają do tej relacji. Gdy w grę wkraczają uczucia romantyczne, relacja traci swój przyjacielski, harmonijny charakter. Zdaniem autora taka przyjaźń jest możliwa tylko wtedy, gdy obie strony osiągną wysoki stopień dojrzałości emocjonalnej i duchowej. Partnerzy muszą traktować siebie nawzajem jako autonomiczne umysły, a nie obiekty pożądania. Autor zauważa, że zmieniająca się na początku XX wieku pozycja społeczna kobiet zaczyna sprzyjać powstawaniu takich relacji. Im bardziej kobieta staje się niezależnym partnerem w przestrzeni publicznej, tym łatwiej mężczyźnie dostrzec w niej przyjaciela, a nie tylko kandydatkę na żonę lub obiekt flirtu. W ogólnej ocenie autora przyjaźń damsko-męska to „szczytowe osiągnięcie kultury” – relacja piękna i wzbogacająca, ale wymagająca ciągłej samokontroli i rzadko spotykanej dojrzałości psychicznej.