Die Peripathetiker des achtzehnten Jahrhunderts oder Wanderungen zweyer Aufklärer. Dritter Theil

Opis dokumentu

„Die Peripathetiker des achtzehnten Jahrhunderts oder Wanderungen zweyer Aufklärer” to trzytomowa satyryczno-filozoficzna powieść z okresu późnego oświecenia w Niemczech, wydana anonimowo w latach 1793-1796. Autorstwo pierwszego tomu przypisywane jest niemieckiemu teologowi i historykowi Carlowi Heinrichowi Georgowi Venturiniemu (1768-1848/49). Słowo „perypatetycy” wywodzi się od uczniów greckiego filozofa Arystotelesa, którzy debatowali podczas spacerów, w krytym przejściu lub pasażu. W XVIII wieku termin ten został żartobliwie użyty w odniesieniu do „wędrujących myślicieli”. Powieść śledzi losy dwóch myślicieli okresu oświecenia podczas ich podróży po Niemczech, a w szczególności po państwach pruskich. Narracja ramowa (podróż i zmiany miejsca) służy przede wszystkim jako punkt wyjścia do rozwijania głębokich dialogów filozoficznych, teologicznych i politycznych. Podczas wspólnej podróży bohaterowie (Christus i Johannes) prowadzą poważne rozmowy, obserwują zwyczaje (głównie religijne) ludzi i zastanawiają się nad warunkami społecznymi swoich czasów. Trzeci tom powieści, opatrzony podtytułem „Preußens neue Anordnungen in Kirchensachen geprüft von T. H. Henke”, rozpoczyna się w północnoniemieckim Güstrow. Tutaj „wędrujący myśliciele” zapoznają się po raz pierwszy z wydanym w 1788 roku aktem prawnym „Edikt, die Religionsverfassung in den preußischen Staaten betreffend”, znanym pod nazwą edyktu Woellnera, i zastanawiają się, czy religia może być przedmiotem oficjalnego zarządzenia. Składający się z 14 paragrafów edykt Woellnera miał na celu utrwalenie tradycyjnej ortodoksji chrześcijańskiej jako fundamentu porządku państwowego i zneutralizowanie społecznie destrukcyjnego, według Woellnera, potencjału oświeceniowych idei. Na mocy edyktu wprowadzono centralnie kontrolowany egzamin dla kandydatów na pastorów do poszczególnych parafii, oraz podejmowano próby wprowadzenia ogólnokrajowego katechizmu luterańskiego (co ostatecznie nie powiodło się min. ze względu na opór lokalnych luteran, którzy często nie mogli sobie finansowo pozwolić na nowy katechizm). Bohaterowie powieści, podobnie jak większość ówczesnej opinii publicznej, krytykują próby ingerowania państwa w pracę duchownych i nauczycieli, którzy dekretem zostali zobligowani do głoszenia kazań i nauczania ściśle według ortodoksyjnych ksiąg wyznaniowych. Kolejnymi etapami podróży jest Berlin, gdzie „wędrujący myśliciele” kontynuują swoje rozmowy o religii i polityce wyznaniowej w Prusach. Jednym z tematów prowadzonych w Berlinie rozmów jest również literatura oświeceniowa. Bohaterowie w rozmowie podkreślają przy tym min. załugi berlińskiego pisarza, wydawcy i krytyka Friedricha Nicolaiego (1733-1811) dla rozwoju i popularyzacji oświeceniowych idei. W drodze do Zerbst, a następnie do Dessau, Halle, Erfurtu i Gothy, Christus i Johannes odwiedzają też wzorcową wiejską szkołę w miejscowości Reckhahn, założoną przez oświeceniowego pedagoga Friedricha Eberharda von Rochow (1734-1805), którego wypisy dla uczniów „Der Kinderfreund” zrewolucjonizowały pruskie szkolnictwo powszechne pod koniec XVIII wieku. W toku dalszej podróży głównym tematem rozmów, w trakcie których spotkać można odniesienia do takich teologów jak Josias Friedrich Löffler (1752-1816), Wilhelm Abraham Teller (1734-1804) i Johann Joachim Spalding (1714-1804), jest w dalszym ciągu oświecenie, pruska polityka wyznaniowa i teologia.